66 Ι ΑΝΤΙΦΑΤΙΚΟΤΗΤΑ...

Λόγια του Jean Nouvel.

"Το πιο ενδιαφέρον στην έννοια του Beaubourg, ευθύς εξαρχής, είναι η ελευθερία που υπήρχε στο εσωτερικό, στην ίδια τη σύλληψη του χώρου. Υποτίθεται πως μέσα σ' αυτή τη μηχανή στέγασης της τέχνης θα εκδηλώνονταν απολύτως απρόβλεπτα συμβάντα, αυτά τα κτιριακά επίπεδα θα μπορούσαν να συνυπάρχουν με συμπληρώματα, υποστηρίγματα, κινητές επεκτάσεις. Το Beaubourg ήταν αρχικά ένας φορέας.

Εκείνο που σκοτώθηκε εν τη γενέσει του είναι η διάνοιξη των δυνατοτήτων, το εγγενές παιχνίδι με τις δυνατότητες του χώρου, με τη συνολική του κενότητα. Το γεγονός πως ανακατασκευάστηκαν εσωτερικά οι αίθουσες, με μπανάλ πετάσματα, ένας χώρος τελείως συμβατικός, έκανε το Beaubourg να εξελιχθεί στους αντίποδες ακριβώς της έννοιας του απλού αρχιτεκτονικού φορέα, σε τέτοιο σημείο που έφτασαν να βάλουν φύλλα συκής στα δοκάρια για να φαίνονται πιο αξιοπρεπή, ώστε να τείνει να απαλειφθεί κάθε βιομηχανική ή μηχανιστική αναφορά! Κάθε ελευθερία στο εσωτερικό του τόπου λεηλατήθηκε από τους πυροσβέστες που απαίτησαν το κτιριακό επίπεδο εμβαδού 150 μέτρων επί 50 μέτρα να χωριστεί με έναν εγκάρσιο τοίχο. Κατατμήθηκε, είναι σαφέστατο. Από μόνη της αυτή η παρέμβαση ακύρωνε την αναγκαιότητα αλλά και το νόημα της εξωτερικής έκθεσης των σωληνώσεων -θα μπορούσε να βρίσκεται σε κάποιον κεντρικό πυρήνα, ανάμεσα σε δύο τοίχους. Ανάμεσα στις αρχιτεκτονικές προθέσεις και την αλήθεια του, η απόσταση ήταν κολοσσιαία. Μια επιταχυνόμενη γήρανση. Ένα απολιθωμένο κτίσμα."

Πού μπορεί να βρίσκεται τελικά η αλήθεια της αρχιτεκτονικής; Πού να την αναζητήσουμε;

Ο αρχιτέκτονας R. Venturi, στο έργο του Πολυπλοκότητα και Αντίφαση στην Αρχιτεκτονική, προσφέρει μια θεωρία, που στόχο έχει να υποστηρίξει και να παροτρύνει μια αρχιτεκτονική πρακτική βασισμένη στην πολυσημία.

"Μια αξία αρχιτεκτονική επικαλείται πολλά επίπεδα σημασίας και συνδυασμούς εστιών προσοχής: τα στοιχεία της γίνονται αντικείμενο ανάγνωσης και επεξεργασίας με διαφορετικούς τρόπους ταυτόχρονα."

Ο R. Venturi αναζητά χώρους και μορφές που να παρακινούν πολλαπλές ερμηνείες. Κατά της διάζευξης που επιβάλλει η λογική του Μοντέρνου Κινήματος, επιδιώκοντας τα στοιχεία να έχουν ή τον έναν χαρακτήρα ή τον άλλον, ο Venturi προωθεί τη σύζευξη, στοιχεία που είναι και το ένα και το άλλο. Η ίδια η εμπειρία του αστικού περιβάλλοντος είναι αντιφατική και πολύπλοκη, πίσω όμως από το χάος της σύγχρονης πόλης υπάρχει μια δύσκολη, μη προφανής τάξη. Με την έννοια αυτή, η τάξη που περιγράφει στο αστικό περιβάλλον ο Venturi δεν είναι παρά μόνο ο καμβάς στον οποίο υφαίνονται τα άπειρα συγκρουόμενα μηνύματα, που εκπέμπει κάθε χωρική μορφή ή διάταξη.

Μέσα από τα λόγια του Jean Nouvel το Beaubourg παρουσιάζεται ως ένα αρχιτεκτόνημα που έχει παρερμηνεύσει τον κόσμο, γεγονός που προϋποθέτει μια σύγκρουση. Η σύγκρουση του Beaubourg με την εποχή του δεν έγκειται στην απολυτοποίηση της αρχιτεκτονικής του αλλά στην αδυναμία ένταξής του στον αστικό χώρο.

Όλα αυτά σχετίζονται με την πρόσληψη ενός ενδιάμεσου παλαιοποιητικού συστήματος, που παραπέμπει στο οικιστικό συγκρότημα Pessac, σχεδιασμένο από τον Le Corbusier το 1925, στο οποίο οι κάτοικοι παραβίασαν τη σύμβαση του χώρου, παραφθείροντας την πουριστική γλώσσα.

Στην αρμονία των απόλυτων κύβων-κατοικιών με μεγάλα συνεχή ανοίγματα και επίπεδες στέγες, οι κάτοικοι πρόσθεσαν τα δικά τους σημεία οικειότητας. Τα μεγάλα ανοίγματα χωρίστηκαν, έγιναν συμβατικά παράθυρα, οι στέγες απέκτησαν διακοσμητική στέψη, που παρέπεμπε στην επικλινή στέγη, γλάστρες κάτω από τα παράθυρα και άλλα σύμβολα κατοικίας προσαρμόστηκαν πάνω στους λευκούς γεωμετρικούς όγκους, με στόχο την αφομοίωση του καινούριου μέσω της παλινδρόμησης.

Με ανάλογο τρόπο, η σύγκρουση του Beaubourg με το χώρο αναδεικνύεται σε χαρακτηριστικό σημείο της ταυτότητάς του

56 Ι ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΜΕ ΥΠΑΡΞΙΑΚΟΥΣ ΟΡΟΥΣ

"Βρίσκομαι περιορισμένος στο ιλιγγιώδες αυτό παρόν, το οποίο μπορούμε να παραδεχτούμε πως ενέχει, μέσα στη μηδαμινή στενότητά του, τον τρομακτικό αριθμό των υπόλοιπων μεμονωμένων στιγμών".

[Borges]

Αρχιτεκτονική για το τώρα.
Ή μάλλον..."αρχιτεκτονική υπολογισμένη με το χρόνο", ένα αρχιτεκτονικό στιγμιότυπο.
Ο χρόνος καταργείται τη στιγμή της δημιουργίας, όχι επειδή εγώ ως αρχιτέκτονας αισθάνομαι αιώνιος ή επειδή η τέχνη μου με διατηρεί για πάντα μέσα στην αιωνιότητα του έργου, αλλά επειδή εγώ ο ίδιος, ο αρχιτέκτονας, δεν είμαι κανείς.

Και πάλι Borges:

"Η πραγματικότητα μοιάζει με το είδωλο του εαυτού μας που ξεπροβάλλει σε όλους τους καθρέφτες, ένα ομοίωμα που η ύπαρξή του οφείλεται στη δική μας ύπαρξη, που ακολουθεί τις κινήσεις μας, αλλά που αρκεί να το αναζητήσουμε για να το ξαναβρούμε".

Τελικά...ναι.
Η αρχιτεκτονική σκέψη αναπαράγεται από την αντανάκλαση του εαυτού της.
Και σαν το ποτάμι που όταν φτάνει στη θάλασσα το πρώτο νερό, γυρίζει πίσω, το πριν, το τώρα, το μετά, γίνονται ένα.-

18 Ι THE FORM AMD THE IMAGE

The basic concepts that form the methodological basis of architecture are the form and the image, as first encountered in Plato, consolidated by Aristotle and later, mainly through the Greek Middle Ages [Byzantine times], but also through the Latin Middle Ages, reach our era through modern phenomenology of Çϊusserl, and mostly through the critics of Deridda, Ponty and Ricoeur as to the concept of the form, and finally through the analytical approach of Wittegestein regarding the concept of the image.

The former of those basic concepts, the form, defines the concept of the general and the universal, whereas the latter, the image, expresses the concept of the specific and the local. What is of particular importance is the relation between the two concepts. Thus, if for Aristotle the form represents the common and the diachronic, and the image, represents the specific features, their relation is effuctuaded by the incarnation of the form through the special material features of the image. Therefore, one could say that, the spatial element between the form and the image is the eidetic type or, even more abstractly, the eidetic trace. This, as an abstract spatial writing, through architectural creation, could intergrate special features into the form - abstract spatial model - , as a concrete, cultural, architectural image. The dialectic relationship between the form and the image is the relationship between the general and the specific. Thus, this relationship may provide a basic prerequisite for the creative passage from the specific, the local and the contemporary to the general, the universal and the diachronic, and vice versa.

In conclusion we would say that :
[a] at the level of the analysis, the probative quest of eidetic traces of architecture and the city in the form of eidetic models through the history and contemporanity of the civilisation of space would be the one that would be able to reduce the local and the specific to the general at the universal.
[b] at the level of architectural creation, the intergration of contemporary special features into the general, abstract and universal eidetic traces would be the one to produce the contemporary architecture of the city.

9 Ι Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

Η ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στην παραγωγή της γλώσσας και στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό είναι το ότι τα γλωσσικά συστήματα περιέχουν έναν πεπερασμένο αριθμό γλωσσικών μοντέλων και είναι ανεξάρτητα από τις φράσεις ή λέξεις όπου εμφανίζοντα ι. Αντίθετα, στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, κανενός είδους σημειωτική θεωρία δεν μπορεί να αποφασίσει εκ των προτέρων για τη μορφή και το νόημα των μοντέλων που εξετάζει, ούτε μπορεί να προδιαγράψει το ότι ο αριθμός τους είναι πεπερασμένος Επομένως, ο επιδιωκόμενος σημαίνοντας πλούτος μιας σχεδιασμένης μορφής, εξαρτάται καθοριστικά από την ευαισθησία του αρχιτέκτονα να αντιλαμβάνεται διαφοροποιήσεις των στοιχείων του σχεδίου του και ακόμη περισσότερο να εισάγει συνεχώς νέες βάσεις για τέτοιες διαφοροποιήσεις Επομένως, ο επιδιωκόμενος σημαίνοντας πλούτος μιας σχεδιασμένης μορφής, εξαρτάται καθοριστικά από την ευαισθησία του αρχιτέκτονα να αντιλαμβάνεται διαφοροποιήσεις των στοιχείων του σχεδίου του και ακόμη περισσότερο να εισάγει συνεχώς νέες βάσεις για τέτοιες διαφοροποιήσεις

'Θεωρώντας την αρχιτεκτονική ως αποτέλεσμα μιας διανοητικής διαδικασίας, λόγω του ότι πραγματεύεται τον κόσμο των αλλαγών [αφού εκείνος αποτελεί το υλικό της εργασίας της] και έχοντας υπόψη ότι, όπως και τα μαθηματικά ή η μουσική, είναι μη λεκτικό ιδίωμα, η αρχιτεκτονική εκφράζει ιδέες και δεν είναι ολοκληρωτικά ανταλλάξιμη με την ομιλούμενη γλώσσα [η αρχιτεκτονική απευθύνεται στις αισθήσεις, στην αντίληψη και σε μια ευφυΐα, η οποία δεν είναι ολοκληρωτικά νοητική].'

[Σπύρος Παπαδόπουλος, 'Post Polis']

Στη γλώσσα, οι φράσεις είναι τα συστήματα και το κατώτερο σύστημα αποτελείται από τις ελάχιστες ενότητες με σημασία, που αντιστοιχούν στις λέξεις. Ακόμη, στη γλώσσα υπάρχει και το φωνητικό σύστημα των λέξεων, το οποίο αντιστοιχεί στα γράμματα. Τα δύο αυτά συστήματα της γλώσσας συμπληρώνουν έναν πεπερασμένο αριθμό μοντέλων γνωστής φύσης, ανεξάρτητων από τις φράσεις όπου εμφανίζονται Αντίθετα, στο σχεδιασμό δεν μπορεί να υποστηριχθεί κάτι τέτοιο εκ των προτέρων.

Κάθε νόημα έχει ένα λεξικό συστατικό, που ακολουθεί τη μορφή όπου αυτή εμφανίζεται, ένα συστατικό θέσης, που εξαρτάται από τη συγκυρία όπου εμφανίζεται η μορφή και είναι σχετικά ανεξάρτητο από τη μορφή την ίδια, και ένα συστηματικό συστατικό, που εξαρτάται από το σύστημα όπου ανήκει η μορφή και είναι σχετικά ανεξάρτητο τόσο από τη μορφή την ίδια όσο και από τη συγκυρία όπου αυτή εμφανίζεται.

Το ερώτημα δεν είναι μόνο τεχνικό αλλά και ουσιαστικό : ποια είναι η σχέση ανάμεσα στα συστήματα σημασίας που χρησιμοποιεί η επιστημονική ή μεταφορική ανάγνωση του νοήματος της αρχιτεκτονικής και στα συστήματα σημασίας που χρησιμοποιούν οι αρχιτέκτονες..;

Το νόημα είναι η αφετηρία, το υλικό και το μέσο του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Οι αρχιτεκτονικές μορφές προσφέρονται ως ελεύθερες επιφάνειες, ορίζοντας ένα καθαρό περιεχόμενο, δυνητικά άπειρο, και ένα πλαίσιο που κατευθύνει τις οπτικές γωνίες. Το μεταξύ τους κενό ορίζεται ως ένα ρευστό περιβάλλον, το οποίο επιτρέπει να δει κανείς αυτό που περιλαμβάνει, χωρίς όμως μέσα από αυτή τη διαδικασία να αντιλαμβάνεται ποτέ το ίδιο. Με τον τρόπο αυτό διαμορφώνεται μια 'κουλτούρα του αμφιβληστροειδούς και η αρχιτεκτονική 'ισορροπία' ταλαντεύεται μεταξύ της φύσης και της ύλης.

Σύμφωνα με την θεωρία του Bonta, η σημαίνουσα μορφή βρίσκεται σε συνεχή αντιπαράθεση με τη φυσική μορφή, οι οποίες χαρακτηρίζονται αντίστοιχα από ενδεχόμενη αμφισημία και πολυσημία και συντίθενται από μια σειρά χαρακτηριστικών Μερικά από τα χαρακτηριστικά των φυσικών μορφών αναφέρονται στο νόημα ή και παράγουν νόημα, ενώ αντίστοιχα το ίδιο το νόημα έχει σχετικότητα που προσδιορίζεται από αξίες. Όλες αυτές οι έννοιες συνδέονται μεταξύ τους σε αυτό που ο Bonta ονομάζει 'μοντέλο σημασίας', το οποίο αποτελεί συστατικό ενός ευρύτερου συστήματος ανάλογου με αυτό που στη λογική ονομάζεται 'σύμπαν του λόγου'.

Όλα τα παραπάνω αποτελούν τις βάσεις για μια θεωρία του νοήματος σε όλες τις κλίμακες του σχεδιασμού και προσφέρουν στον αρχιτέκτονα μια σειρά από έννοιες και συμπεράσματα, που του είναι πολύτιμα όταν 'παράγει' το νόημα του αντικειμένου που σχεδιάζει.

'Το να καταλάβει κανείς ακριβώς τι είναι αυτή η σφαίρα του νοήματος που προκύπτει από τα συμφραζόμενα και το να μάθει να τη χρησιμοποιεί μ' έναν έξυπνο τρόπο, είναι αναπόφευκτα βήματα στην εκπαίδευση του αρχιτέκτονα.'

[J. Bonta, 'Notes for a Theory of Meaning in Design']

Ο δημιουργικός σχεδιασμός είναι αδύνατος, αν δεν απελευθερωθεί ο αρχιτέκτονας από τα κλισέ, που είναι ενσωματωμένα σε όλες τις λεκτικές προσεγγίσεις του νοήματος. Αυτό συμβαίνει γιατί η αναγνώριση μιας μορφής δεν εξαρτάται τόσο από τις εξωτερικές της ιδιότητες ή από την ομοιότητά της σε ορισμένα λεξικά στερεότυπα, αλλά από τις σχέσεις της με τις άλλες μορφές του συστήματος. Έτσι, όλες οι προσπάθειες να διαχωρίσει κανείς και να απομονώσει το 'λεξικό' νόημα είναι καταδικασμένες, καθώς μόνο οι πολύπλοκες σχέσεις θέσης είναι εκείνες που τελικά καθορίζουν το συνολικό νόημα της αρχιτεκτονικής μορφής.

Πιο συγκεκριμένα, η μετάβαση από το 'επίπεδο εκδήλωσης' στο 'επίπεδο επιφάνειας' συνεπάγεται μια 'μορφολογική άρθρωση' ανάμεσα στα δύο αυτά επίπεδα, στα αφηγηματικά γεγονότα και στις μορφές της παρουσίασής τους, ενώ η μετάβαση από το 'επίπεδο βάσης' στο 'επίπεδο εκδήλωσης' συνεπάγεται μια άρθρωση 'λογικο-σημαντική' ανάμεσα στο σταθερό και μόνιμο στοιχειώδες αρχιτεκτονικό μοντέλο και στις παραλλαγές με τις ποικιλόμορφες εκδηλώσεις του, που συνιστούν τα κάθε λογής σενάριά του. Με τη σειρά του ο χώρος, ως το πλέον 'συνεχές' και 'αντικειμενικό δεδομένο της πραγματικότητας, 'τεμαχίζεται' συστηματικά, για να εκτεθεί και να συντονιστεί στις αφηγήσεις του αρχιτεκτονικού έργου, ώστε οι ιδιότητές του να γίνουν στοιχεία του μύθου του έργου. Για την ακρίβεια, ο χώρος αποτελεί μια καθοριστική συνιστώσα για τη δόμηση και την αναγνωσιμότητα κάθε συνολικής αφήγησης, αλλά και κάθε επιμέρους σχεδιασμένου πλαισίου μέσα στην αφηγηματική συνέχεια.

Αν ξεχάσει κανείς για μια στιγμή το δεδομένο νόημα του αρχιτεκτονικού έργου, θα διακρίνει στο έργο ένα άθροισμα από 'αρχιτεκτονικές ιδιοτροπίες', τη συνείδηση μιας ολότητας επέκεινα ενός νοήματος. Αυτή η συνείδηση συσχετίζεται με δύο αντικρουόμενους τρόπους χρήσης μιας έκφρασης. Το μη-νόημα είναι συνήθως μια απλή άρνηση, το λέμε για ένα αντικείμενο ή για ένα φαινόμενο που τείνει να καταργηθεί. Η πρόθεση που απορρίπτει αυτό που στερείται νοήματος είναι, στην πραγματικότητα, η άρνηση να θεωρείται το έργο ολοκληρωμένο Όμως, αν πούμε μη-νόημα με την αντίθετη πρόθεση, αναζητούμε ένα αντικείμενο ελεύθερο νοήματος, που εκφέρει την κατάφαση μέσα στην οποία φωτίζεται και προσλαμβάνει την αντιφατικότητα των φαινομένων. Η ιδέα της 'ελευθερίας' του έργου δεν είναι απλώς, όπως διαπίστωσε ο Καντ, 'η πραγματική πέτρα του σκανδάλου' ['Κριτική του Καθαρού Λόγου', Β476], αλλά συγχρόνως η πέτρα που συμπαρασύρει αυτή την ιδέα στην άβυσσο.

4 Ι ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Σκέφτομαι πως κάθε έργο τέχνης είναι μια κατασκευή κι αυτό έχει να κάνει με το χτίσιμό του μέσα στο χώρο και το χρόνο. Αυτή η κατασκευή καθορίζει τη μορφή του. Με άλλα λόγια, καθετί που φτιάχνουμε, δηλαδή καθετί που έχει υλική υπόσταση, καταλαμβάνει χώρο και διαρκεί. Έχει μορφή, ακόμα κι όταν αυτή είναι μεταβλητή. Μήπως με αυτή τη μορφή σχετίζει ο αρχιτέκτονας την κατασκευή; Έχει να κάνει άραγε με τον εσωτερικό σκελετό επάνω στον οποίο αρθρώνονται τα επιμέρους στοιχεία; Ή μήπως είναι η σκαλωσιά που στήνει για να κατασκευάσει το οικοδόμημα; Τότε ποιες είναι οι σχέσεις σκελετού, άρθρωσης και σκαλωσιάς; Ποιος ο σκελετός ενός υγρού; Το σφουγγάρι γίνεται κατασκευή μιας νερένιας αρχιτεκτονικής και το μπαλόνι μιας αέρινης; Η κατασκευή σχετίζεται με τη διαδικασία [την πράξη] ή με το αποτέλεσμα [το έργο]; Ή και με τα δυο μαζί; Και τότε ποια η σχέση τους;


Όλα κόβονται μικρά, ακόμη πιο μικρά κομματάκια...

2 Ι Η ΜΕΤΑΦΟΡΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Τα ερωτήματα της αρχιτεκτονικής κριτικής περιστρέφονται κυρίως γύρω από τη μορφή και τη λειτουργία. Η λειτουργία εξετάζεται ως ζήτημα που προσδίδει νόημα στη μορφή, ενώ η μορφή ως ζήτημα που 'εκφράζει' τη λειτουργία. Ωστόσο, στην αρχιτεκτονική, η θεμελιώδης σύγκρουση δε φαίνεται να είναι ανάμεσα στη μορφή και τη λειτουργία αλλά ανάμεσα στη μορφή και την εικόνα. Με τον όρο μορφή εννοείται μια σχηματοποίηση με φυσικό νόημα. Με τον όρο εικόνα εννοείται μια σχηματοποίηση με πολιτισμικά χαρακτηριστικά [και με έμμεσο φυσικό νόημα].


Η εικόνα αναπαριστά μια ιδέα και η αποτελεσματικότητα των εικόνων βρίσκεται στη συνθετική τους δύναμη. Συγχωνεύουν και αποκρυσταλλώνουν μια σειρά από σύνθετες ερμηνείες, που είναι διασκορπισμένες και όχι άμεσα αντιληπτές. Η εικόνα, επομένως, είναι μια συμπύκνωση το άμεσο αποτέλεσμα της οποίας είναι να υποδηλώνει τον τύπο και την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας.

'Η λογική είναι αμετακίνητη και δεν επιδέχεται αμφιβολίες. Δεν μπορεί, όμως, να την ανεχθεί ένας άνθρωπος που θέλει να ζήσει.'

[Kafka]

Απορία : μήπως μέσα στα κύτταρα των αρχιτεκτόνων είναι γραμμένοι οι αρχετυπικοί κώδικες της κίνησης της ύλης του σύμπαντος-μήτρας και από εκεί ξεπετιούνται τυχαίοι και διαφορετικοί συνδυασμοί εικόνων ή ονείρων, που τους κάνουν να φτάνουν ως τα σκοτεινά νερά, όπου ακουμπούν οι ρίζες της αρχιτεκτονικής δημιουργίας;

'Πλησίασε στο παράθυρο, προσπαθώντας να μην αφήσεις την προσοχή σου να ξεφύγει πολύ προς τα έξω. Μέχρι που να έχεις κάτω από τα μάτια σου έναν από εκείνους τους κόκκους, που μοιάζουν με γυάλινες κύστες, μικρούς πυρήνες διάφανους καμιά φορά, αλλά, συχνότερα, ομιχλώδεις ή ελαφρά υποδιάφανους, σε επίμηκες σχήμα που θυμίζει κόρες των ματιών μιας γάτας.'

[Borges]

Μέσα από αυτή τη μικρή γυάλινη ατρακτοειδή σχισμή, τι γίνεται ο εξωτερικός κόσμος;

Όλα ρευστά... τοίχοι, χρώματα υλικά, δομικά στοιχεία, έχουν χάσει κάθε ακαμψία μέσα από τον κινητό κόκκο. Κι από παντού ο αρχιτέκτονας αναβλύζει εικόνες. Μέσα από τη μικρογραφία της γυάλινης φούσκας, ο αρχιτέκτονας βγάζει έναν κόσμο. Και εκπέμπει κύματα εξωπραγματικότητας πάνω σ' αυτό που ήταν ο πραγματικός κόσμος. Λαμβάνει την αρχιτεκτονική σαν πραγματικότητα της φαντασίας, σαν καθαρό προϊόν της φαντασίας.


Η αρχιτεκτονική σκέψη εκβάλλει σε ένα σύμπαν ασυνάρτητο και ριζώνει στο πεδίο μιας φανταστικής διαδικασίας. Το εμφανέστερο σφάλμα στο οποίο ενδέχεται να ενδώσει ένας κριτικός της αρχιτεκτονικής, είναι το να πιστέψει ότι το αρχιτεκτονικό έργο δεν είναι τίποτα άλλο από μια τεχνητή κατασκευή της σκέψης. Ο μύθος δεν λειτουργεί στην αρχιτεκτονική σαν φυγή από την πραγματικότητα αλλά σαν έκφραση και φορέας μιας ευρύτερης κοσμοαντίληψης. Προορισμός όλης αυτής της αρχιτεκτονικής σκέψης είναι να προσφέρει μεταφορές της πραγματικότητας, μέσα από τις οποίες ο αρχιτέκτονας προσπαθεί μάλλον να υπερβεί ένα κοινό ή τυχαίο θέαμα, παρά να δραπετεύσει σε έναν αβάσιμο χώρο, όπου τα πάντα είναι θεμιτά.

Μέσα μου φέρω, ερήμην μου, σαν εκρηκτικό φορτίο, ένα ερώτημα : μήπως αυτή η ικανότητα του αρχιτέκτονα να ανασυνθέτει την πραγματικότητα δυνητικά, τον κάνει να είναι μισός πραγματικός και μισός φανταστικός;